ڪراچيءَ ۾ پاڻيءَ جو سنگين بحران ۽ ڪي فور منصوبو: ناگزير حقيقتون ۽ حل
پاڻي قدرت جو اهو انمول تحفو ۽ بنيادي انساني حق آهي، جنهن تي ڪنهن به معاشري جي بقا ۽ خوشحاليءَ جو دارومدار هوندو آهي. بدقسمتيءَ سان، معاشي حب سڏجندڙ شهر ڪراچي ۽ سنڌ جا ڪيترائي علائقا اڄ پاڻيءَ جي شديد بحران جو شڪار آهن. گهٽين ۾ سڪل نلڪن جا منظر، پاڻيءَ جي ٽينڪرن جي چوڌاري ماڻهن جا هجوم ۽ ڪچين آبادين کان وٺي پوش علائقن تائين پاڻيءَ جي غيرمنصفاڻي ورڇ عوام جي زندگي عذاب بڻائي ڇڏي آهي. هن بحران جي سنگينيءَ جو تقاضو آهي ته زميني حقيقتن کي نظر ۾ رکندي هنگامي بنيادن تي اثرائتا قدم کنيا وڃن، جن ۾ ڪي فور منصوبي جي وقت سر تڪميل کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي. ڪراچيءَ جهڙي وڏي شهري آباديءَ ۾ پاڻيءَ جي گهرج ۽ فراهميءَ (Demand and Supply) وچ ۾ توازن مڪمل طور بگڙي چڪو آهي. انگن اکرن جو تناسب: شهر جي روزاني پاڻيءَ جي ضرورت لڳ ڀڳ 1200 ملين گيلن روزانو (MGD) آهي، جڏهن ته ان جي مقابلي ۾ واٽر بورڊ طرفان رڳو 600 MGD جي لڳ ڀڳ پاڻي فراهم ڪيو پيو وڃي.
اهڙيءَ ريت ضرورت ۽ فراهميءَ وچ ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ جو انتهائي وڏو فرق (Supply Gap) موجود آهي. متاثر علائقن جي ورڇ: پاڻيءَ جو هي بحران سڀني علائقن ۾ هڪجهڙو ناهي. اورنگي ٽائون، بلديه، لياري ۽ ملير جي ڪجهه حصن ۾ صورتحال انتهائي خراب آهي، جتي مهينن تائين نلڪا سڪا پيا هوندا آهن. ٻئي طرف، وچولي طبقي ۽ خوشحال طبقن وارن علائقن ۾ به پاڻيءَ جي منصفاڻي ورڇ جو فقدان آهي، جنهن عام شهريءَ کي ٽينڪر مافيا جي رحم ڪرم تي ڇڏي ڏنو آهي. پاڻيءَ جي هي کوٽ رڳو معاشي يا انتظامي مسئلو ناهي، پر هڪ وڏو انساني الميو بڻجي چڪي آهي. اولهندي ضلعن ۽ پٺتي پيل علائقن ۾ صبح جو اٿڻ سان ئي پاڻيءَ جي ڳولا شهرين جي روزاني جدوجهد جو مرڪز بڻجي وڃي ٿي. گهرن جا نلڪا مهينن تائين سڪا رهڻ سبب ماڻهو زمين هيٺان موجود کارو ۽ صحت لاءِ نقصانڪار پاڻي استعمال ڪرڻ تي مجبور آهن، جنهن ڪري پاڻيءَ ذريعي پکڙجندڙ بيماريون (Water-borne diseases) تيزيءَ سان وڌي رهيون آهن. ان کان علاوه، هڪ عام غريب ۽ وچولي آمدنيءَ وارو خاندان پنهنجي ماهوار آمدنيءَ جو وڏو حصو مهانگي اگهه تي پاڻيءَ جا ٽينڪر خريد ڪرڻ تي خرچ ڪرڻ لاءِ مجبور آهي، جنهن سبب سندن معاشي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي رهي آهي.
هن پراڻي ۽ سنگين مسئلي جو سڀ کان اثرائتو ۽ مستقل حل ڪي فور منصوبو (Greater Karachi Bulk Water Supply Scheme) آهي. هن منصوبي تحت ڪينجهر ڍنڍ (ٺٽو) مان ڪراچيءَ لاءِ اضافي 650 MGD پاڻي فراهم ٿيڻ جي اميد آهي. مرحليوار گنجائش: هن منصوبي جي پهرئين مرحلي (فِيز 1) ذريعي شروعاتي طور 260 MGD پاڻي شهر تائين پهچائڻو آهي، جنهن کي ايندڙ مرحلن ۾ وڌائي مقرر ڪيل هدف تائين پهچايو ويندو. دير جا سبب ۽ احتساب: بدقسمتيءَ سان فنڊن جي کوٽ، منصوبي جي ڊيزائن ۾ بار بار تبديليون ۽ بيوروڪريسيءَ جي سستيءَ سبب هي منصوبو ڪيترن ئي سالن کان التوا جو شڪار آهي. هن دير شهر جي رهواسين جون ڏکيائون وڌيڪ وڌائي ڇڏيون آهن. منصوبي جي ڪاميابيءَ لاءِ ضروري آهي ته ان ۾ شفافيت، وقت سر فنڊن جي فراهمي ۽ سخت انتظامي احتساب کي يقيني بڻايو وڃي. هن بحران کي ايوانن ۽ عوام جي سطح تي اجاگر ڪرڻ ۽ ان جو حل ڳولڻ لاءِ هڪ جامع حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي: 1\. غيرقانوني نيٽ ورڪن جو خاتمو: واٽر بورڊ جي نظام ۾ موجود ڪرپشن، پاڻيءَ جي چوري ۽ ٽينڪر مافيا جي سرپرستيءَ جو سختيءَ سان خاتمو ڪيو وڃي. 2\. پاڻيءَ جي زيان کي روڪڻ: اجتماعي سطح تي پاڻيءَ جي اثرائتي استعمال ۽ انفرادي سطح تي برسات جي پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ (Rainwater Harvesting) جي طريقن کي هٿي ڏني وڃي. پاڻيءَ جو بحران سنڌ ۽ خاص طور تي ڪراچيءَ جو اهڙو ٻرندڙ مسئلو آهي، جيڪو وڌيڪ دير برداشت نٿو ڪري سگهي. ڪي فور منصوبي جي وقت سر تڪميل هن اڃايل شهر لاءِ زندگيءَ جي علامت آهي. حڪومت، لاڳاپيل ادارن ۽ بحران سان لاڳاپيل سمورن ڌرين کي سياسي مصلحتن کان مٿانهون ٿي، هن قومي منصوبي کي جلد کان جلد مڪمل ڪرڻو پوندو، ته جيئن هر شهريءَ کي سندس بنيادي حق بنا ڪنهن رنڊڪ جي ملي سگهي ۽ هڪ مستحڪم، خوشحال ۽ پاڻيءَ جي لحاظ کان محفوظ مستقبل جو بنياد رکي سگهجي.
